Erişilebilirlik widget’ı bir web sitesini erişilebilir yapar mı?

Bir e-ticaret sitesinde alışveriş yapan görme engelli bir kullanıcı düşünün. Sepeti hazır. Adres formundaki zorunlu alanlardan birini boş bırakıyor. Ekranda uyarı görünüyor, ama ekran okuyucu hatanın hangi alanda olduğunu bildirmiyor. Kullanıcı hatayı bulamıyor; siparişi bırakıyor ya da çağrı merkezini arıyor.

Sayfanın köşesinde erişilebilirlik simgesi bulunabilir. Menüde metin büyütme, kontrast veya hareketi azaltma seçenekleri de olabilir. Arka planda çalışan yazılım bazı etiketleri değiştirmeyi deneyebilir. Sipariş yine tamamlanamıyorsa müşteri alışverişini yapamamış, işletme satış kaybetmiş ve destek ekibine iş çıkmış demektir.

Bu örnek varsayımsal. Bir widget seçerken özellik sayısına, kurulum süresine veya paneldeki puana bakmak yetmez. Önce şunu görmek gerekir: Hangi kullanıcı, hangi işlemi, hangi koşulda artık tamamlayabiliyor?

Bir widget bazı engelleri azaltabilir ve bazı kişilere hemen yardımcı olabilir. Ancak kurulmuş olması, sitenin erişilebilir olduğu ya da hukuki yükümlülüğün yerine getirildiği anlamına gelmez. Aracın hangi işi yaptığı ve kurumun hangi işi üstlenmeye devam ettiği açık olmalıdır.

Türkiye’de bu konu neden gündemde?

AB ve ABD’de farklı erişilebilirlik kuralları uygulanıyor; bu yazıda Türkiye’deki yeni yükümlülüklere odaklanıyorum.

Türkiye’de erişilebilirlik için somut bir uyum takvimi var. 21 Haziran 2025’te yayımlanan 2025/10 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, kapsamındaki kamu kurumlarına ve özel kuruluşlara web sitelerini ve mobil uygulamalarını erişilebilir hâle getirmeleri için süre verdi. Hangi kuruluşların hangi tarihe kadar hazırlık yapması gerektiği, konuyu doğrudan yöneticilerin ve yazılım ekiplerinin gündemine taşıyor.

Erişilebilirlik konusundaki önceki yazımda, Bakanlıktan aldığım yanıt üzerinden izleme planını ve resmî logo başvurusunu ele almıştım. Bu yazıda ise işin satın alma tarafına bakıyorum: Bu hazırlık için sunulan ürünler gerçekte neyi çözebiliyor?

Türkiye pazarında da bu ihtiyaca yönelik çeşitli SaaS ürünleri sunuluyor. Abonelikle sunulan erişilebilirlik araçlarında hızlı kurulum, otomatik tarama ve yapay zekâ destekli öneriler bir araya geliyor. Bunlar satıcıların sunduğu özellikler; sitenin ne kadar erişilebilir hâle geldiğini ayrıca değerlendirmek gerekiyor. Önce bu araçların hangi işleri üstlendiğine bakalım.

Piyasadaki araçlar ne yapıyor?

Piyasadaki araç ve hizmetleri üç başlıkta toplamak mümkün. Bazı ürünler bunları bir arada sunuyor:

• Kişiselleştirme ve otomatik düzeltme: Kullanıcıya metin boyutu, kontrast ve hareket ayarı verir. Bazı araçlar, etiketi olmayan bir düğmeye açıklama eklemek gibi belirli sorunları da düzeltmeye çalışır.
• Tarama ve izleme: Sorunları bulur, raporlar ve site değiştikçe yeniden kontrol eder. Rapor, yapılacak işleri belirlemeye yardımcı olur. Ancak bir sorunu raporlamak, onu düzeltmek değildir.
• Kaynakta düzeltme ve test: Geliştirici araçları kod ve içerikteki sorunları bulmaya yardım eder. Uzman incelemesi ile engelli kullanıcılarla test ise sitenin gerçek kullanımda nasıl davrandığını gösterir.

Kalıcı iyileştirme için üçüncü gruptaki çözümler daha sağlam bir temel sunuyor: hata kodda veya içerikte düzeltiliyor, ardından yapılan değişiklik test ediliyor. Widget bu çalışmaya destek olabilir. Yapılan düzeltmeler hem erişilebilirlik ölçütlerine göre hem de gerçek kullanıcılarla değerlendirilmelidir.

Birkaç hatayı düzeltmek neden yeterli değil?

Bir düzeltme, sayfa açıldıktan sonra yapıldığı için geçersiz sayılmaz. Web erişilebilirliği standardı WCAG 2.2, yalnızca kaynak kodunda yapılan değişikliği şart koşmaz. Kullanıcının karşılaştığı sayfa, klavye davranışı ve yardımcı teknolojinin okuduğu bilgi doğruysa, tarayıcıda sonradan yapılan bir değişiklik gerçek bir engeli azaltabilir.

WCAG uygunluğu sayfanın bütünü için değerlendirilir. Bir işlemi tamamlamak için gereken bütün adımların da uygun olması gerekir. Bu yüzden bir düğmenin düzelmesi, sitenin tamamının düzeldiğini göstermez. Kullanıcı ürünü sepete ekleyip adres hatasını anlayamıyor ya da ödemeyi tamamlayamıyorsa, işlem hâlâ erişilebilir değildir. Widget, PDF'leri, mobil uygulamayı veya başka bir sağlayıcının ödeme ekranını da kendiliğinden düzeltmez.

Bu düzeltmeler her zaman çalışmayabilir. Widget geç yüklenebilir, sitenin güvenlik ayarları tarafından engellenebilir veya yeni açılan bir ekrana müdahale edemeyebilir. Site güncellenince bozulabilir; yanlış bir değişiklik klavyeyle kullanımı zorlaştırabilir. Nöbet riski taşıyan yanıp sönen içerikte, kullanıcının bir ayarı açmasını beklemek de çözüm değildir. İçerik o zamana kadar zarar verebilir. WCAG 2.3.1, yanıp sönmenin tehlikeli eşiklere ulaşmamasını ister.

Türkiye'de widget hangi yükümlülüğü karşılar?

Genelgede sayılan kamu kurumları, üniversiteler, belediyeler, bankalar, özel hastaneler ve bazı eğitim ve ulaşım kuruluşları için süre 21 Haziran 2026'da doldu. 6563 sayılı Kanun kapsamındaki e-ticaret hizmet sağlayıcıları için son tarih 21 Haziran 2027.

Resmî Kontrol Listesi A, WCAG 2.2 A seviyesi ölçütlerini esas alıyor. Buradan Türkiye'deki bütün sitelerin AA seviyesine uymak zorunda olduğu sonucu çıkmaz.

Uygulama yönergesi, otomatik test, manuel test ve engelli kullanıcı testi olmak üzere üç aşama tanımlar. Formlar, hata mesajları, klavye ve metinsel olmayan içerik manuel incelemededir. Kullanıcı testinde görme, işitme ve ortopedik engelli kişiler yer alır; başka kullanıcı grupları için test de tavsiye edilir. Widget, bu üç aşamadan yalnızca birine katkı verse bile diğerlerini gereksiz kılmaz.

Resmî Erişilebilirlik Logosu ile bir satıcının rozeti de aynı şey değildir. İzleme Komisyonu, erişilebilir olduğu saptanan site veya mobil uygulama için iki yıllık logo kullanım hakkı verebilir. Bakanlık, 3 Eylül 2026’da bana gönderdiği yanıtta, 2026 yılı izleme planının henüz yayımlanmadığını bildirdi.

Kullanıcıyı bekletmeden kalıcı düzeltme yapmak

Hataları kaynakta gidermek zaman alabilir. Özellikle büyük bir kurumda eski şablonları, dışarıdan alınan hizmetleri, belgeleri ve mobil uygulamaları aynı anda değiştirmek kolay değildir. Bu çalışma sürerken bir widget'ın görünüm ayarları veya belirli bir hatayı gideren müdahalesi kullanıcıya yardımcı olabilir.

Bu durumda geçici müdahale açıkça tanımlanmalıdır. Hangi kullanıcı sorununu azaltıyor? Kaynaktaki düzeltme ne zaman yapılacak? Yama hangi sürümde kaldırılacak? Sağlayıcının hizmeti durursa ne olacak? Dışarıdan alınan ödeme hizmeti erişilemiyorsa kullanıcı için başka bir yol var mı? Geçici çözüm kullanıcıya bugünden yardım edebilir; asıl hatayı giderme sorumluluğu yine kurumda kalır.

Satın alırken neye bakmalı?

Bir araç seçerken sağlayıcıdan neyi düzelttiğini ve hangi konularda ek çalışma gerektiğini açıkça anlatmasını isteyin. Mümkünse kendi sitenizde kısa bir deneme yapın. Form doldurma veya alışveriş gibi sık kullanılan bir işlem üzerinden farkı görmek, uzun bir özellik listesinden daha faydalı olabilir.

Bütün teknik ayrıntıları sizin değerlendirmeniz gerekmiyor; teknik ekibinizden veya bir erişilebilirlik uzmanından destek alabilirsiniz. Amaç, kullanıcıların işini kolaylaştıran ve sitenizdeki sorunları gidermenize yardımcı olan bir çözüm seçmek. Bir widget bu çalışmanın parçası olabilir; kurulumu tek başına işin tamamlandığı anlamına gelmez.

Bu sitedeki yazıların mümkün olduğunca herkes tarafından okunabilmesini istiyorum. Bu nedenle erişilebilirliğe önem veriyor, sitemi geliştirirken ve içerik hazırlarken elimden geldiğince buna dikkat ediyorum. Hedeflerimi, yaptığım çalışmaları ve bilinen eksikleri erişilebilirlik beyanımda paylaşıyorum.